Entry 111

Mula sa Buwan

Ang Mula sa Buwan ay kuwento ng katorpehan, ng dalawang lalaking umiibig sa isang dilag, ng wagas na pag-ibig na handang magsakripisyo at magkubli.

tórpe : 1. tunggák 2. dungô

tunggák : mahina ang ulo o nahihirapan o matagal umunawa

dungô : mahiyan dahil kulang ng tiwala sa sariling kakayahan

Hindi ako magbibigay ng pahapyaw sa kuwento dahil mas magandang panoorin ang musikál na ito nang wala kang inaasahang susunod na mangyayari. Ang tanging pahiwatig ay adaptasyon ito ng salin ng Cyrano de Bergerac (1897) ni Edmond Rostand.

Iniakma ni Pat Valera (direktor at mandudula) ang pangyayari sa mga kabataang kadete ng ROTC noong bago sumiklab ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakatulong ito sa pagsasalokal ng eksena – may elemento ng nasyonalismo, pag-ibig sa bayan. Ngunit ang pinakalundo nito ay ang unibersal na salaysay ng marangal na pagmamahal sa iniirog (sapagkat maraming uri ng pag-ibig o pagmamahal).

dsc_0509-copy

Si Cyrano (Boo Gabunada) kasama ang mga kadeteng pinamumunuan niya

Si Cyrano ay lihim na may pagtingin sa kababatang si Roxane, na siya namang may pagtingin naman sa bagong saltang si Christian. Ang mahirap, humingi ng tulong si Roxane kay Cyrano na ipaglapit silang dalawa ni Christian. Masaklap, hindi ba?

dsc_0514-copy

Tinanggap ni Cyrano ang pagkakaibigan ni Christian (Edward Benosa), bagaman sa katotohanan ay siya niyang karibal sa pag-ibig.

Torpe (dungô) si Cyrano sapagkat hindi niya maipagtapat ang pag-ibig kay Roxane dala ng hindi kaaya-ayang itsura. Torpe (tunggák) rin si Christian sapagkat mahina siyang maiparating ang saloobin gamit ang mga tamang salita bagaman napakaganda ng kanyang wangis. Kaya tinutulungan na lamang ni Cyrano si Christian na kumatha ng mga sulat at awit gamit ang makatang pananalita.

Ang pangunahing tanong na umiiral sa buong kuwento ay kung saan totoong umiibig si Roxane: sa mukha o sa diwa. Na kay Christian ang kakisigan at kagandahan; na kay Cyrano naman ang katalinuhan at kahusayan. Brains or brawn, isip o itsura, ikanga.

dsc_0521-copy

Ipinagtapat ni Roxane (KL Dizon) ang kanyang minamahal kay Cyrano.

Sa labinlimang awit sa musikal, tatlo ang totoong umantig ng aking damdamin. Mahusay ang titik at musika ng mga ito. Sa pakiwari ko’y ito rin ang magugustuhan ng nakararaming manonood. Ang musika ay likha ni William Elvin Manzano.

“Tinig sa Dilim”

Hinaharana ni Cyrano si Roxane bilang si Christian. Tanging tinig ang nauulinig ni Roxane sa madilim na bakurang iyon. Sa tinig ba siya umiibig o sa inaakalang katauhan ni Christian?

Maging ang buong daigdig ang ipalit
Hindi kapantay sa ‘king pag-ibig
At kahit anong yaman ang itapat
Walang kasinghalaga ang pusong hinahangad

dsc_0550-copy

Si Cyrano ang nagbibigay-tinig kay Christian upang marating ang puso ni Roxane.

“Matatapos Din”

Upang mabasag ang pagtatalo ng mga kadete na nahaharap sa digmaan, at upang buuing muli ang pagnanasa nilang lumaban at mabuhay, umawit si Christian. Sa gitna ng digmaan, na isang dako ng kawalang pag-ibig at pag-asa, parang mahika na sumisibol ang kakayahang magmahal, ang pag-asang makapiling muli silang mimamahalaga.

Matatapos din at mauunawaan
Kung ano ang saysay nitong labanan
Ang mahalaga hindi nating malimot
Na marunong pa rin tayong magmahal

dsc_0636

Ipinaalala ni Christian na may tutunguhin pa rin sila pagkatapos ng digmaan.

“Ang Sabi Nila”

Umaawit si Roxane sa kabila ng kanyang kabiguan at pangungulila. Nakukulong siya sa alaalang ayaw niyang mabura sa isip, dahilan upang hindi mapansin kung ano ang nasa harap ngayon.

Ang sabi nila
Bawat puso at kaluluwa
Ay may kaparehang itinakda

Ang sabi pa nila
Ay darating kung pagbibigyan
Ang pag-ibig na di mawawala

dsc_0654

Nabubuhay sa nakaraan roxabe sa tuwing binabalikan ang mga sulat sa kanya ni Cyrano (na nagkukubli bilang si Christian).

May kung ilang beses akong pinaiyak ng Mula sa Buwan. Anumang pader ng pagkamanhid ay guguho. Anumang pagpigil ng luha ay aapaw. Anumang tigas ng puso ay lalambot.

Bakit ba ikinubli ni Cyrano ang kanyang saloobin? Dahil sa ang pagmamahal niya ay tunay, dalisay, at wagas. Ngunit hindi ibig sabihin nito na hindi tunay ang pagtingin sa isa’t isa ng dalawang tauhan pa. Dangan lamang, mas pumapailanlang ang damdamin at mas nakahihigit ang pang-unawa ni Cyrano. Hindi ito dahil makata siya at magaling kumatha ng romantikong salita. Sa kabaligtaran siya pa nga ay umid at duwag, marahil dahil ayaw niyang masaktan ang iba o ayaw niya mismong masaktan. Nakahihigit ang pag-ibig ni Cyrano dahil kaya niyang magtiis at magbuwis ng kaligayahan para sa iba.

Bakit nga pala mula sa buwan? Dahil sa buwan ay walang sákit at hapdi. Nakatunghay lámang ito sa sansinukob at sa mga taong naririto, patuloy na nagbibigay ng liwanag at gumagabay sa dilim, dumarating at umaalis. Kahit di mo man pansin, alam mong nariyan siya upang magbigay ng inspirasyon sa tumitingin.

Entry 110

Bagong Taon

Naaalala ko noong bata pa ako, siguro nasa elementarya o hayskul, nagdiriwang ang lahat noong bisperas ng bagong taon. Nakaupo ako sa aming tindahan habang pinagmamasdan ang bakuran, na tanaw ang mga kapitbahay hanggang sa di-kalayuang kalye. Maingay ang paligid dahil nagpapaputok sila ilang oras bago pa magpalit ang taon sa hatinggabi.

Naroroon ako, walang imik na pinagmamasdan ang lahat. Naisip ko na noon na mabubuhay akong malungkot pagtanda. Hindi ko magawang makipagsaya kasama ng iba dahil para sa akin, parehong araw at gabi pa rin naman. Walang magbabago, gayon pa rin ang sikat ng araw at tanglaw ng buwan. Pareho pa rin naman ang pagkilos at paggawa ko o ng kalaro o ng kaklase o ng kapitbahay. Hindi ko maintindihan bakit gayon na lámang ang galak ng iba sa pagpapalit ng taon.

Petsa lang naman ang nag-iiba. Ang lahat ay pareho pa rin, simula noong unang panahon hanggang sa hinaharap. Siguro sa murang edad ko noon ay batid ko na na konsepto lámang ang oras at mga panahon. Ang daloy nito ay tuloy-tuloy at walang patlang, walang tigil. Tayo ang gumagawa ng mga bilang upang paghiwa-hiwalayin ang taon, buwan, linggo, oras, minuto, at segundo.

Para sa kalikasan, ang naturalesa, isang mahabang linya ang lahat, maaaring may simula, maaaring wala. Sa tao, tiyak na may simula at wakas. Gayundin ang sari-saring pakiramdam: ligaya, lungkot, dalamhati, pagkagiliw, pagkainis, galit, poot, maging pagwawalng-bahala. May simula at wakas ang mga ito.

Kaya ngayon, hayaan ninyong maramdaman kong muli ang lungkot tuwing bisperas ng bagong taon. Ito ang isang alaalang nais kong balikan at maramdaman tuwing ganitong panahon. Sa ganito bumabalik ako sa eksena ng isang bata na nakaupo sa sahig sa kanilang tindahan habang pinagmamasdan ang maingay na gabi sa labas.

Totoo ang naisip ko noon.

Masaya ako sa bawat kong kalungkutan.

Entry 109

Diyaryo

Sumasadya ako noon sa bayan upang bumili ng diyaryo pagkatapos ng klase sa hayskul. Siguro 30 minutong biyahe rin iyon sa jeep mula sa paaralan (at hindi mabigat ang trapiko). Lalakarin ko ang kahabaan ng Valencia Street papuntang palengke hanggang sa newspaper stand. Iilan lang naman ang mabibilhan ng diyaryo doon sa pagkakatanda ko.

Natatandaan kong namilì ako ng bibilhing unang diyaryo. Siyempre ayoko ng tabloid kayâ broadsheet ang kinuha ko kahit medyo mahal sa halagang 10 hanggang 12 piso. Hindi ko alam kung bakit, ngunit Inquirer ang nakakuha ng aking pansin. Kompara sa Star at Bulletin na may kulay, nanatiling black and white ang Inquirer. Mayroon lámang itong asul na masthead at grayscale na larawan. Dahil kakaiba siya, iyon na ang aking binili.

Kaya naman ako bumibili ng diyaryo noon ay dahil kailangan daw naming maging maalam sa current events, ayon kay Sir Guanzon, guro namin sa araling panlipunan. At kayâ naman tuwing hápon ako bumibili ay dahil sa hápon lang ang biyahe ng eroplano galing Maynila. Kaya pasong-pasô na ang balita sa telebisyon at radyo, saka pa lang babasahin sa diyaryo. Ganoon talaga noon sa Puerto Princesa. Paano na lang kaya sa ibang bayan sa Palawan? Nakapagbabasa pa kasya sila ng diyaryo nang hindi pa luma ang laman?

Kalaunan, lumipat din ako sa Star dahil sila ang ka-tie up sila ng ABS-CBN noong eleksiyon. Ang Inquirer naman ay sa GMA. At dahil loyal ako sa ABS-CBN, kailangang kong baguhin ang preperensiya ko.

Nakatambak lang sa bodega noon ang mga diyaryo. Sa totoo, hindi ko naman binabasa ito nang husto. Binibili ko lang sila. Siguro para may talaan ako ng kasaysayan. Hindi ko na rin alam ang kinahinantnan nila noong lumipat ako sa Baguio para magkolehiyo. Malamang tinapon silang lahat, parang paglimot ng mga tao ngayon sa kasaysayan ng ating bansa.

Sa ngayon, bumibili lamang ako ng diyaryo kung may isang napakahalagang pangyayari na gusto kong maipreserba sa pamamagitan ng inilimbag na papel. Paminsan binabasa ko, paminsan hindi na rin – may internet na rin kasi at mobile phone. Siyanga pala, bumalik na ako sa Inquirer.

Entry 105

Ilang Talâ sa Virgin Labfest 12

Ito’y maikling talâ sa mga napanood kong dula sa VLF12 na itinanghal sa Tanghalang Hermogenes Ylagan sa CCP mula 29 Hunyo hanggang 17 Hulyo 2016. May tema itong “Binyag”.

[Ang larawan ay mula sa website ng CCP.]

SET A
Dahan-dahan ang Paglubog ng Araw (Soc delos Reyes; Adolf Alix, dir.)
Isa itong personál na salaysay na layong iparamdam ang sakít ng napipintong kamatayan. Tungkol ito sa pagkukubli ng kahinaan (kapwa pisikal at emosyonal) at hindi pagtanggap sa posibilidad ng isang mapait na katotohanan. Naalala ko tuloy ang tila parehong nangyari sa akin at sa aking ama na namayapa na.

Ang Sugilanon ng Kabiguan ni Epefania (May Cardoso, Charles Yee, dir.)
Kapanipaniwala ba ang kuwento ng mga lasing? Isinalaysay nila ang kasaysayan ng isang mahiwagang babaeng si Epefania at ang kabiguan nito sa pag-ibig upang di pamarisan ng kaibigan nilang nabasted. Ibinabahagi nito na hindi lahat ng pag-ibig ay natutugunan ayon sa inaasahan o gustong asahan. Madalas, naisasawalang-bahala pa kahit na ibinigay at ginawa na ang lahat, pati imposible. Ang isa pang siste, malungkot ang epipanya ni Epefania – naliwanagan siya na walang tutugon sa kanyang pag-ibig.

Si Jaya, si Ronda, si Barbra at ang Mahiwagang Kanta (Oggie Arcenas, Roobak Valle, dir.)
Kuwento ito ng tatlong babaeng magkaibigan – asawa ng politiko, OFW sa Qatar, at manghuhula (no, witch pala). Sa loob ng karaoke box, ninanamnam nila ang saglit na kaligayahan ng pagkakaibigan. Sa kanilang usapan, mababanaag na sadyang mailap ang kaligayahan, laging parang may kulang. Ngunit napupunan ang mga pagkukulang sa pagkatao ng mga tunay na kaibigan. Mahusay ang pagkakasulat at nakakagiliw ang usapan ng mga tauhan. ♫ We are family … ♪

SET B
Bahay-bahayan, Tagu-taguan (Herlyn Alegre; Ricardo Magno, dir.)
Isa itong pagsasalokal ng migrant at refugee crisis sa Europa. Itinatanyag nito ang kakayahan ng táong umasa sa kabila ng kalagayang walang pag-asa. Nagbabago ang ugali ng tao ayon sa pangangailangan at sitwasyon – nagiging matigas at manhid upang magpatuloy mabúhay. Isa pa, ang tahanan ay nabubuo kahit saan, kahit walang bahay. Subalit kung nawala naman ang kasalo mo sa pagbuo ng tahanan, maging ang pagkakaroon ng bahay ay wala nang saysay.

Ang Bata sa Drum (Dominique La Victoria; Dudz Terana, dir.)
Kuwento ito ng magkapatid at ng napipínto nilang paghihiwalay. Simple ang istorya ngunit sasampalin ka, saka ka paiiyakin. Ang magkapatid ay biktima ng isang sirang pamilya. Para sa isang bata, ang paghihiwalay ay katumbas ng pagbabagong walang katiyakan. Gaano man planuhin at paghandaan, masakit ang paghihiwalay.

Loyalist (Kanakan-Balintagos; Lawrence Fajardo, dir.)
Isa itong komedyang nagpapaalala sa nakakalimot at nagsasalaysay sa walang alam. Ang ina ay loyalista ni Marcos, samantalang ang anak ay aktibista (at artist). Binubulay ng dalawa ang kalagayan nila at ng bansa sa panahon ni Cory at ang bagong namamayagpag na zeitgeist. Matalinghaga ang dulang ito. Ang ina pa rin ang tagapaglinis ng kalat ng anak at tagabigay ng allowance. Gayon din kaya na maraming nanatiling loyalista sa pamahalaang pumalit? At sila pa rin ang gumabay sa magulong kalagayan ng sumunod na administrayon. Ang magulo nilang búhay ay larawan ng magulong bansa.

13599928_10154260567197910_7297094718482494337_n

Nanatili siyang loyalista (Irma Adlawan) sa kabila ng pagbabago ng administrasyon, samantalang ang kanyang anak ay tinuligsa ang nakaraang rehimen. [Ginamit ang larawan sa pahintulot ni Vlademeir Gonzales.]

SET C
Ang mga Bisita ni Jean (Ma. Cecilia de la Rosa; Ariel Yonzon, dir.)
Salaysay ito ng búhay ng isang namundok ngunit nagbalik-loob. Gusto nitong magpakita ng ilang posibleng tugon sa maraming tanong na “paano kung” at “bakit ganito”. Repleksiyon ito ng struggle ng mga burgis na sumáma sa pakikibaka dahil sa ideolohiya – may nagpatuloy, may tumigil, may namatay. Tinatanong nito kung totoo bang nawawala ang pag-ibig (sa tao man o sa paniniwala) upang sundin ang personal o ibang kaligayahan. Ano pa nga ba ang magagawa ng alaala, kundi isang daláhin na dapat gunitain at iyakan?

Bait (Guelan Luarca; Mara Marasigan, dir.)
Kuwentong nagtuturo ng pagpapatawad at nagtatanong kung kailan tayo matututo. Sa usapin ng relihiyon at paniniwala, laging may magsasabing “Kami ang tama”. Kaya nahihirapan tayong magpatawad ay dahil may kailangang manaig na tama. May kanya-kanya katwiran ang tao at mula rin dito ang pagiging makasarili o pag-iisip na pansarili. Laging nananaig sa tao ang “kanyang” karapatan. Sa pagkawala ng bait, nagpapatuloy ang pagkamuhi, at vice versa.

Mula sa Kulimliman (Carlo Vergara; Hazel Gutierrez, dir.)
Kuwentong hitik sa panlipunang katatawanan. Ang sakripisyo ay may kahalong pag-ibig, matututunan mo iyan sa dulang ito. Masayang sundan ang bawat tauhan dahil sa kanilang kakaibang kalagayan – inang umaasa ng magandang buhay, anak na may investment na komiks, at amang walang trabaho ngunit isang tagapagligtas. Tiyak na mapapapalakpak ka sa bawat rebelasyon! Maigi na nilahukan ito ng pantasya, alamat, at mitolohiyang Filipino.

SET D
Marte (Eliza Victoria; George de Jesus, dir.)
Kuwento ito ng mga manggagawang nagtatrabaho sa human settlement sa Marte (Mars). Ang kalagayan sa Marte ay pareho din sa Mundo (Earth) – maliit na pasahod, sobrang pagtatrabaho, walang benepisyo, at iba pa. Sinasabi lámang nito na pareho ang pahirap sa mga manggagawa saan mang lugar sila, sa anumang panahon (nakaraan at hinaharap). Nangyayari ito hanggang may mapagsamantala at may mapagsasamantalahan.

Daddy’s Girl (Ricardo Novenario; Nicolas Pichay, dir.)
Pinagbubulayan ng dulang ito ang konsepto ng pagkakaroon ng soul mate. Kahit magpaulit-ulit ang búhay ng tao, si B ang katambal ni A dahil sila ang para sa isa’t isa. Paano kung ang magka-soul mate ay ang ama at anak nito? Bakás ang insésto sa kuwento. Tila nakalimutan na may iba pang lébel ng pag-ibig o pagmamahal. Hindi lahat ay erotika.

Hapagkainan (Rick Patriarca; Chris Martinez, dir.)
Paano mapapanatiling masaya at punô ng respeto ang isang pamilya? Ito ang pilit ginagawa ng pamilya sa dula. Ang siste, sa ilalim ng kanilang pagbabalátkayô, matagal nang nabubulok ang pagtingin ng ama, ina, at mga anak sa isa’t isa. Isa itong matalinong sátirá sa pagkasira ng pamilya at ng lipunan kalaunan. Tigib din ng maraming usaping panlipunan ang dula gaya ng krimen, harassment, PMS, aborsiyon, LGBT, droga, relihiyon, diborsiyo, at iba pa. Ang kabi-kabilang murahán at pagsisiwalat ng kasiraan ay nakapagpagiliw sa manonood, kabilang ako. Marahil ganito ang marami sa atin: ipinapakita ang magagnda ngunit itinatago ang nabubulok na kalooban.

13566959_10154265942687910_4672948021162298731_n

Ang butihing ina (Adriana Agcaoili) na naghanda ng hapunan sa hapagkainan, at ang isa sa kanyang dalawang anak (Mikoy Morales). [Ginamit ang larawan sa pahintulot ni Vladimeir Gonzales.]

 

 

 

 

Entry 100

My Blog So far

As this is my 100th blog post, I am providing an index of some that I have written.

This blog evolved into its form today from something transient and aimless. The first posts were almost scribbles of anything; then I began publishing my poems, then recordings and transcriptions of music, then photographs that I took. The common thing, though, was that all of these were interesting for me.

Poems

My poems follow a pattern – usually about loneliness, dejection, or longing for something (saudade or Sehnsucht). Below are excerpts. In any case you can relate to my words, read more here.

If I would have to die tonight—
I am resigned to my peace
And could sleep without grief;
For at last I could leave
This wretched state,
This incorrigible world
That taught me to hate.

— “If I would have to die tonight”

hinahabol ng tingin
ang papalayong naglalakad
“hanggang kailan
ako maghihintay?”

at mawawala
sa hangganang linya ng kalsada
kasama ang kanyang tanong
na walang tiyak na sagot

(untitled)

In that dream I hope to linger
Wishing to remember every scene
And every word spoken with you

And should I wake still
In this lonely bed of earth
Everything shall be different

— “I’ll Meet You in My Dreams”

Aanurin ng rumaragasang tubig ang kaligayahan
Ipapadpad sa dakong di na matatagpuan
Walang matitirang bakas ng mainit na saya
Kundi ang malamig na yakap ng pag-iisa
Mananatiling abo ang kulay ng kalangitan
Nagsasalaysay ng luksang kalungkutan
Isabay mo ang pagluha sa buhos ng ulan
Ipaanod sa baha ang iyong pakiramdam

Ilang saglit pa, sisinag din ang araw
Tapos na ang unos, tapos na ang lahat

— “Pangitain ng Unos”

Essays and Insights

Occasionally I would write about theatre and films I have seen, adding my thoughts on how they changed my understanding of the world and disposition. I wouldn’t call them a reviews but insights. I have one for Mabining Mandirigma, Esprit de Corps, The Cure, and Billy Elliot.

I am also an avid follower and viewer of Dulaang UP’s productions since 2013. I have yet to write something about it. One thing I can say: theatre does drain your savings but it refreshes your soul.

For other essays on any topic, you can find them here.

Images

I formed another blog, Visual Tales, aimed to be a repository of some photographs I made. Short of being a portfolio, it simply showcases the scenes in everyday life that I deem worth sharing. I am way not a professional but I hope to deliver good photos that may inspire readers to observe their environs and appreciate the people, even the strangers, as co-actors in a wide play called Living.

I am keeping my photographs I posted here but future posts of such will be on Visual Tales. You can still browse them here.

 

University of the Philippines

My attachment to my school led me to take photographs of the Oblation, the sculpture icon of UP. It is my dream to visit all the campuses to complete my Oblation gallery. I also have different posts on anything UP, like about my campus UP Baguio; an art installation with the Oblation as the centrepice; the Oblation during graduation season; some prominent sculptures like the Nine Muses of the ArtsMagdangal, and Grito de Balintawak; and several images.

Music Transcription

Classical Philippine music is, let’s say, fading away from the memory and consciousness of many Filipinos. For my part, I transcribe, through a music software, music sheets that I procured by different means and share the music produced thereof. I will be adding more to my list, which includes the following:

Sculptures

Armed with my SLR, I zoomed in on public sculptures to show remarkable details that an observer might have missed. As you know, most sculptures are placed in high pedestals or are gigantic that you can’t discern the face. The following are some:

Events

I am a forever fanboy of the Philippine Madrigal Singers (or Madz). Although I refrain from documenting (or posting) all the concerts that I had been to, I managed to write some, including “Madz Fanboy“,  “I Sang with the UP Madrigal Singers“, and “InTENse: I Was There!

I remember writing, too, about some of my favourite Madz singers, Riva Ferrer and Bianca Lopez. You can listen to a (crude) video of Ellaine Marie Vibal, a soprano, when I went to her chamber performance.

I also posted images of Songs for Heroes 2, a benefit concert. You can find more performances, with video or audio recording here.

Entry 097

Ilang Pagmumuni sa Mabining Mandirigma

Pinanood ko ang ikalawang run ng musikal na Mabining Mandirigma ng Tanghalang Pilipino nitong taon. Una ko itong napanood noong 2015. Pagkatapos ng palabas, gaya ng ginagawa ko, pinagmuni-munian ko ito at nakarating sa ilang pagkatanto.

Ang ating politika ngayon ay halos walang pinagkaiba sa kalagayan nito noong nakalipas na dantaon.

Ang himagsikang sinimulan ni Andres Bonifacio ay paglaban ng mamamayan sa mga dayuhan. Ngunit unti-unting pinasok ito ng mga táong may bahid ng ibang interes bukod sa pag-ibig sa bayan.

Nang namahala na si Emilio Aguinaldo, nanulsol at pumaligid sa kanya ang mga ilustrado (mga arál)—silang mga politiko, pensador, abogado, at negosyante. Sila ang bumuo sa mayorya ng mga kinatawan sa Kongreso ng Malolos noong 1899 na sumulat ng unang konstitusyon. Sila ang nagpautang sa rebolusyonaryong pamahalaan upang kalaunan ay kumita nang malaki.

Ilan sa kanila, ayon sa musikal, ay sina Pedro Paterno, Felipe Buencamino, Benito Legarda, Felipe Calderon, at Gregorio Araneta. Sila rin ang nag-iwan sa humihinang rebolusyonaryong pamahalaan upang kumíling sa maginhawang pamamalakad ng mga Americano. Ang mga ilustradong ito ay taksil at salat sa prinsipyo. Si Aguinaldo rin, matapos mahúli sa Isabela, ay dagling sumumpa ng katapatan sa America.

Maaaring sabihing may iba’t ibang paraan ng pag-ibig sa bayan. Maaaring sabihing pinili lámang nila ang mas makabubuti sa bansa noon. O di kaya’y mas makatwirang isiping gumagawa sila para sa sariling kapanginabangan. Ang kasaysayan ngayon ay lumilingon sa kanila bilang mga sukáb.

Hatî ang mamamayan noon pa man: ang tila-mangmang na mga taong-bayan at marurunong na ilustrado. Ang mga ilustrado pa rin ang nagharing uri sa huli samantalang nawalan ng tinig ang taong-bayan. Lagi at laging gagamitin ng mga marurunong ang taong-bayan—tulad pa rin ngayon.

Si Apolinario Mabini ay nagbitiw sa pamahalaan ni Aguinaldo dahil alam niyang hindi na pinakikinggan ang kanyang mga mungkahi. Sa ibang pananalita naikinig si Aguinaldo, marahil upang pagbigyan ang interes ng iba. Si Mabini, bagaman isang ilustrado, ay hindi nakiayon sa kanila. At dahil dito, itinatanyag siya ngayon ng ating kasaysayan.

Gumanap bilang Apolinario Mabini si Liesl Bacutan (ikalawa mula sa kanan) at bilang Emilio Aguinaldo si Arman Ferrer (ikatlo mula sa kanan).

Gumanap bilang Apolinario Mabini si Liesl Bacutan (ikalawa mula sa kanan) at bilang Emilio Aguinaldo si Arman Ferrer (ikatlo mula sa kanan).

Ang kultura ng nepotismo at pagkakampi-kampi ay hayag na noon sa ating mga pinuno. Hanggang ngayon, laganap ito sa pamahalaan—mga kroni ni Ferdinand Marcos, paksiyon sa pamahalaan ni Noynoy Aquino, at iba pa.

Continue reading

Entry 066

Saan Kumakatawan ang Esprit de Corps?

Natatangi ang Esprit de Corps na pelikula na ipinalabas ngayong taon bilang kalahok sa Cinema One Originals Film Festival 2014.

Ang bumubuo sa Esprit de Corps (mula kanan): Lharby Policarpio, Sandino Martin, director Kanakan-Balintagos, J.C. Santos, at Garry Lim.

Ang bumubuo sa Esprit de Corps (mula kanan): Lharby Policarpio, Sandino Martin, director Kanakan-Balintagos, J.C. Santos, at Garry Lim.

Batay ito sa isang yugtong dula na naisulat mahigit dalawang dekada na ang nakalipas. Orihinal na isinulat ni Auraeus Solito ang dula sa edad na 17 taon. Ngayon, isinapelikula naman ni Kanakan-Balintagos, na siya ring si Auraeus, samakatuwid isang bagong pagkatao.

Maaari kong sabihin na extension ang pelikula ng dula sa ilang punto: may idinagdag na tauhan at may inilahok na paliwanag o mas malinaw na konteksto tungkol sa kuwento. Noong una inaalala ko kung paano mapapahaba bilang isang feature film ang isang yugtong dula. “Pinahaba” ito upang mapalawak pa ang mga tunggalian sa naratibo at sagutin ang ilang tanong na maaaring nasasaisip ng sinomang nakabasa ng dula (o nakapanood nito).

Isa itong kapuri-puring obra ni Kanakan-Balintagos. Kinunan sa isang long shot (at totoong mahaba) ang buong eksena sa loob ng interrogation room saka sinisingitan ng mga flashback upang magbigay ng linaw o ng konteksto. Kapansin-pansin ang impluwensiya ng teatro sa lahat ng tagpo sa interrogation room. Minabuti ng direktor na panatilihin ang orihinal na anyo nito, ang pagiging dula, na siyang naging isang kalakasan ng pelikula.

Magagawa lamang ito kung lubhang mahusay ang mga aktor. Kapuri-puri ang mga aktor na gumanap kina Mac (J.C. Santos) at Abel (Sandino Martin), kapwa taga-teatro at galing Dulaang UP. Tanging taga-teatro lamang ang may kakayahan at sapat na kaalaman upang umarte nang tuluyan habang hindi nawawala sa karakterisasyon—bagay na hindi basta magawa ng karamihang artista ngayon, na umaasa lamang sa katanyagan at kagandahan ng mukha at hindi sa talento at katalinuhan sa pagganap. Ang aktor naman ni Cain (Lharby Policarpio) ay maiging nakasabay sa husay ng unang dalawa. Hindi siya nagkulang sa pagbibigay-buhay kay Cain bagaman ito ay ang una niyang pelikula.

Larawan ng inilabas na galing ng mga aktor ang siyang husay naman ng direktor at manunulat nito na si Kanatakan-Balintagos. Ayon sa kanya, ito ay ang ika-8 niyang feature film. Una siyang nakilala sa mga pelikulang Ang Pagdadalaga ni Maximo Oliveros (2005), Tuli (2005), at Pisay (2007) bilang si Auraeus Solito. (Siya ay ang nag-direct ng music video ng Eraserheads na “Huling El Bimbo”.)

Ngayon bilang Kanakan-Balintagos, marahil ipinapakita niya ang isang pagbalikwas sa dating siya, na unti-unti niyang tinutuklas ang sari-saring katotohanan at hinahanap ang paghilom ng mga sákit ng nakaraan. Nangangahulugan ang pangalang ito ng “mangangaso (o naghahanap) ng katotohanan”, isang totoong makabuluhang pangalan. (Mauunawaan ito kung ihahambing ang Auraeus bilang manunulat ng dula at ang Kanakan bilang direktor at manunulat ng bersyong pelikula ngayon. Sapantaha ko na may matapang na pagharap sa nakaraan at may maturity.)

Ang kuwento ay nangyari sa panahong Marcos, sa isang yunit ng ROTC sa isang panlalaking paaralang Katoliko (hayskul ayon sa dula). Sa isang interrogation room pinatawag ni Major Mac Favila ang mga kandidato para sa kanyang posisyon na S3 (operations and training officer).

mula sa Facebook page ng Esprit de Corps

mula sa Facebook page ng Esprit de Corps

Sa pelikula, dalawang kadete ang kinausap niya sa magkahiwalay na pagkakataon (sa dula, isa lamang). Ito ay sina Cadets Private Fourth-class Abel Sarmiento at Cain Fujioka (pansinin ang paglalaro sa kanilang mga pangalan na hango sa isang kuwento sa Bibliya). Hindi ko babanggitin dito ang mga nangyari sa kuwento. Pananagutan ng isang manonood na panoorin ito. Layon ko ay himayin ang ilang sapantaha ko sa tema ng ilang pangyayari sa pelikula.

Nangangahulugan ang esprit de corps bilang espiritu o diwa ng katawan. Ang katawan dito ay pumapatungkol sa isang pangkat ng mga tao na may isang layunin. Sa dula at pelikula, ito ay kumakatawan sa isang pangkat militar.

Sa pelikula, lantad ang lihim na katiwalian (oo, isang kabalintunaan sa pahayag) sa hanay ng pamimili ng opisyal. Sa interrogation room kung saan inaalam ng S3 ang kakayahan ng kadete, nagpakita ng motibo si Mac ng panlamang pagkagusto kay Abel. Sa kabila ng matigas nitong pagkatao at itsura, nakakubli naman ang pagnanasa sa kapwa.

Mapapansin ito sa kakaibang pagyakap at paghaplos o pagpunas sa pawis ni Abel. Makailang beses na ipinakita ni Mac ang kanyang galing sa pag-push up, sit up at bunong-braso—larawan ng pagiging superyor kaysa Abel na hindi kayang sumabay sa tibay ng katawan. Subalit panandaliang ipinakita ni Mac ang “lambot”, ang kahinaan ng kanyang pagkatao nang makitang umiiyak at nahihirapan na si Abel sa mga physical exercise. Tunay bang may pagtingin siya kay Abel? Anupaman, tumanggi si Abel sa pagnanasa ni Mac.

Isa pang patunay ng kahinaan ni Mac ang ginawa niyang mainit na paghalik kay Abel matapos ipa-recite sa kadete ang sipi ng tinuran ni Cyrano (mula sa dulang Pranses na Cyrano de Bergerac ni Edmond Rostand) tungkol sa halik (“A kiss, when all is said, what is a kiss? …). Ngunit hindi pinag-isipan ni Abel ng ibang intensyon si Mac tungkol dito bagkus pinuri pa na magaling siyang humalik.

tagpo sa interrogation room (mula sa Facebook page ng Esprit de Corps)

tagpo sa interrogation room (mula sa Facebook page ng Esprit de Corps)

Bilang paghahambing, iba naman ang naging pagtanggap ni Cain sa pagpaparamdam ni Mac. Gagawin ni Cain lahat makuha lamang ang posisiyong S3, hudyat upang papiliin siya ng “strip or quit”. Dito naging tunay na magkaiba sina Abel at Cain—si Abel na pinanatili ang respeto sa sarili at si Cain na nasilaw sa kapangyarihan ng posisyong hinahangad.

Ano naman ang halaga dito ng konseptong esprit de corps? Ito ay ang “moral and physical state of the unit”, ayon sa unang sagot ni Abel nang tanungin kung ano ito.

Ito ang nagbibigkis sa isang yunit o samahan. Sa pakiwari ko, ginagamit itong instrumento ng pagpapanatili ng katiwalian. Maghihinuha sa isang eksena na si Mac ay dumaan din sa parehong mapanikil na interogasyon. Sa isa pa ring eksena, sinabihan ng komandante si Mac na ipakita sa kanya kung ano ang halik: pareho ng tinanong ni Mac kay Abel at Cain. Nagpapakita ito ng pagpapasa lamang ng nakagawian nang mangyari sa interrogation room. Sa ganito ba napananatili ang esprit de corps? Sa palagay ko’y ganoon nga.

Sa isang tagpo, isiniwalat na dati ring namoslestya si Abel ng isang pari sa isang sinehan. Sinabi niyang walang ginawa ang ibang nakakita na kung panoorin sila ay gaya ng sa isang pelikula. Sa ganito rin ba napananatili ang esprit de corps (gamit ang ibang kahulugan ng corps)? Sa palagay ko’y ganoon nga.

Sa hindi pagkilos o paglaban sa isang kabuktutan, napananatili ang nakagawian at ang kamalian. Kung laganap ang pagbubulag-bulagan, tumitibay ang status quo. Kailangan bang ipapagpatuloy ang ganitong esprit de corps?

Hindi tumugon si Abel sa ganito. Ipinakita niya ito sa pagtanggi sa pagnanasa ni Mac at sa pagbubunong-braso. Lumaban pa rin si Abel sa pagbubunong-braso kahit alam niyang matatalo siya kay Mac. Ipinapakita nito na si Abel ay ang may tunay na lakas ng loob na lumaban, bagay na hindi nagawa o ginawa ni Mac noon.

Muling tinanong si Abel kung ano ang esprit de corps at sinagot niya: “Sir, I think it is … not only the spirit of the body … the group spirit … but the sense of pride … honor … glory of our common interests … pero, sa tingin ko, ang pinakaimportante ay ang pagrespeto natin sa sarili … at sa isa’t isa …  no matter what hidden emotions we have I think esprit de corps is what binds the whole corps together … it is something we adolescents are searching for … yearning for … ito ang dahilan kung bakit natapos ko … natapos namin … natapos mo … natapos natin … ang training na ito”. (sinipi mula sa dula)

Matapos ang tagpong ito, lumabas ang pangitain tungkol sa isang diwata (na nasa anyong babaylan), sumasayaw ng isang ritwal habang lumalapit kay Abel. Para sa akin, nagpapakita ito ng kadalisayan ng puso at ng kaisipan ni Abel. Tunay na naunawaan niya ang totoong kahulugan ng esprit de corps.

Sa isang tagpo naman sa pool, minuni ni Abel kay Cain na kung hindi kaya kinain ni Adan ang ipinagbabawal kaining bunga sa hardin ng Eden marahil ang lahat ngayon ay hubad at lantad sa lahat, walang alam na halay. Sinabi niya ito bilang paghahangad ng isang kalayaan, ng isang mundong inosente at walang kasalanan—larawan ng isang hubad na katawan na hindi kailangang ikubli o ikahiya sapagkat walang mali rito. Ngunit kalaunan, natuto ang tao na itago ang bagay na mali dahil sa kanyang kasalanan, upang hindi makita ng lahat (hindi pisikal ang tinutukoy ko). (Subalit tandaang hindi nagkasala si Adan dahil sa pagkain lamang ng bunga per se kundi dahil paglabag sa iniutos na huwag pagkain ng bunga.)

Marami pang mga sagisag na maaaring lapatan ng kahulugan, gaya ng rehas sa interrogation room, ang nalulumang poster ng “Bagong Lipunan”, ang dalawang ipinakitang klase ng halik, ang binabalatang mansanas, at iba pa. Magandang pagtuunan din ng pansin ang mga ito. Hitik ang Esprit de Corps sa mga kahulugan na bubuuin kapwa ng mga tauhan at ng manonood. Binibigyan ang manonood ng kapangyarihang bigyang-saysay ang mga isinalaysay sa pelikula. Tanging mapanuring manonood ang makakaunawa sa pelikulang ito, na tumitingin lampas pa sa visuals at rabaw ng dialogues.

Pahabol:
Kapuri-puri rin ang ginawang awit para sa pelikula. Isinulat mismo ni Kanakan-Balintagos ang titik nito at inilapat ni Vincent de Jesus ang musika. Mahusay itong inawit nina JC at Sandino.

Handa Na
Titik ni Kanakan-Balintagos
Musika ni Vincent de Jesus

Handa na ba ang magmahal muli
Sa pait ng nakaraan
Na puno ng masakit na sandali

Handa na ba akong mabuhay muli
Tumuloy na sa aking landas
Na parang pinalaking minadali

Handa na tayo Bok,
Lalaki sa lalaki
Dibdib sa dibdib
Bunong-braso ng buhay
Di galit na pagkalalalaki
Kung di tulog na pangarap
Ng isang makabuluhang panaginip

Handa na ba akong humarap sa yo
Kung ano ka’t kung anoman ako
Nang walang bahid ng balatkayo

Darating ang panahon
Na tayo’y magmamahal
Mabubuhay at haharap
Sa ginintuang araw
Tayo ay maging handa na

 

Pahabol muli:
Nanalo ang pelikula sa Cinema One Originals 2014 awards ng tatlong malalaking parangal:
Best Director, Kanakan-Balintagos
Best Actor, Sandino Martin
Best Production Design, Hai Balbuena

Sanggunian:
“Full List: Winners, Cinema One Originals Film Festival 2014”. Rappler.com. Published on 16 November 2014. <http://www.rappler.com/entertainment/news/75190-full-list-winners-cinema-one-originals-film-festival-2014&gt;

Solito, Auraeus. “Esprit de Corps”. In The Best of Ladlad, edited by J. Neil Garcia & Danton Remoto, 256–272. Mandaluyong: Anvil, 2014.